Essen, dag 1

De eerste dag zit erop. Het was even wennen, want Spiel zit nu in de andere helft van het beursgebouw wegens een verbouwing die nog wel een paar jaar gaat duren. Maar we konden het gelukkig rustig aan doen, want we blijven vier dagen.

 

Nadat de deuren geopend waren, zaten we al snel binnen. Bij AEG was het nog niet zo druk (dat werd later wel anders), en dus zagen we onze kans schoon om Trains uit te proberen. Deze deckbuilder was vorig jaar een leuke Japanse verrassing, maar zelf had ik 'm nog niet gespeeld. Het spel is goed te vergelijken met Dominion: kaarten kopen, om die later te gebruiken om kaarten te trekken, of voor geld, of (en dat is nieuw) om rails en stations te bouwen op het bord. Trains beviel goed, en er is een grote kans dat deze in mijn verzamelig terecht komt.

 

Het tweede spel dat ik vandaag probeerde was Coup. Dit spelletje is qua gewicht en lengte goed te vergelijken met Love Letter. Iedere speler heeft twee kaarten verdekt voor zich liggen. Iedere kaart heeft een speciale actie, waarmee je bijvoorbeeld geld binnen kan halen, een andere speler aan kan vallen, of een actie kan blokkeren. Maar, om deze actie te doen, hoef je de kaart niet te laten zien. Je kan dus bluffen, en alleen als een andere speler je niet gelooft, moet je bewijzen dat je de kaart inderdaad bezit. Blufde je inderdaad, dan raak je een kaart kwijt; sprak je de waarheid, verliest de andere speler een kaart. Ben je beide kaarten kwijt, verlies je het spel.

 

Coup is een leuk spelletje voor tussendoor, dat ik in mijn vriendenkring zeker gespeeld ga krijgen. Het is op de beurs in drie uitvoeringen aanwezig. Een mooie Franse, zonder tekst op de kaarten; een niet bijster interessante Amerikaanse in de stijl van The Resistance; en de originele Engelstalige. Deze laatste werd gedemonstreerd door de vader van de spelauteur, die benadrukte dat zij het basisspel niet konden verkopen, maar alleen een uitbreiding (waar de kaarten van het basisspel om onduidelijke redenen toch in zaten). Die uitbreiding heb ik dus gekocht.

 

En het laatste spel dat ik gespeeld heb, was Gear & Piston. Hierin moeten de spelers primitieve auto's in elkaar zetten. Het spel is een simpele worker placement, met acties om onderdelen te nemen of in je auto in te bouwen. Helaas zit er niet veel spanning in het spel. De keuzes die je moet maken lijken erg vanzelfsprekend, en de tegeltjes met auto-onderdelen verschillen erg in waarde, waardoor het spel een hoge geuksfactor kent. Met 5 zou ik Gear & Piston in ieder geval niet meer spelen.

 

Naast deze nieuwtjes heb ik ook enkele oudere spellen gekocht. De belangrijkste hiervan was Age of Steam. Hiervan heb ik een mooie oude editie op de kop getikt, samen met een paar uitbreidingskaarten voor een veel te hoge prijs. Maar het is een goed spel, dus laten we het over de prijs niet hebben.

 

Morgen weer een dag waarop ik veel te veel geld uit ga geven. En 's avonds weer een verslagje, als het goed is.

Essen, dag 0

Op de woensdag voor Essen was ik al ter plaatse. De beurs kon ik nog niet op, maar in een soort cutureel centrum in de stad was een opwarm-party georganiseerd. Voor 23 euro mocht je naar binnen, onbeperkt eten en drinken, en natuurlijk spellen spelen. Het eten en drinken waren de toegang in ieder geval al dubbel en dwars waard.

 

De bijeenkomst begon erg rustig. We waren om 4 uur aanwezig, maar toen viel er nog niet zoveel te beleven. Pas na zessen kwam het gebeuren een beetje op stoom, en toen we om acht uur weggingen, zat het lekker vol. Veel uitgevers kwamen speciaal naar deze bijeenkomst gekomen om hun nieuwe Essen-releases to laten zien.

 

Na een tweetal mooi uitgevoerde houten spelletjes geprobeerd te hebben, werden we gestrikt voor het spel Kohle & Kolonie, inderdaad een nieuwe uitgave. Na een uitvoerige regeluitleg (in het Duits), die toch nog wat vragen openliet, werd het tijd om te spelen. Het spel duurde ruim 2 uur. Een van de medespelers bleek de auteur zelf te zijn. Deze werd overigens slechts 4e, van de 5 spelers.

 

Het onderwerp van Kohle & Kolonie is de mijnbouw in het Ruhrgebied. Op het bord staan een stuk of twintig mijnbouwgebieden afgebeeld. In ieder mijnbouwgebied staan een aantal (1 tot 4) mijnen afgebeeld, die ieder in een van de 5 speelronden in het spel komen. Deze kunnen dan gekocht worden door een speler. Voor ieder gebied met meer dan 1 mijn komt er een moment in het spel dat alle mijnen samengevoegd worden tot een groot mijnbedrijf. De speler die de meeste mijnen in het gebied bezit, of het meeste geld bijlegt, wordt eigenaar van de nieuwe, grotere mijn, die gelijk punten oplevert.

 

Iedere mijn die je bezit levert voordelen op. Zo kan een mijn je arbeiders opleveren, die je in diverse industrie aan het werk kan zetten. Daar produceren ze geld of punten. Andere mijnen leveren mijnkarretjes op, en ook daar krijg je geld en punten voor als je arbeiders op de goede gebouwen heb staan. Maar de belangrijkste opbregst van mijnen zijn directe punten. Iedere speler die in een mijngebied aanwezig is, krijgt iedere ronde zoveel punten als dat er mijnen in dat gebied geopend zijn, ongeacht van wie die mijnen zijn. Het loont dus om samen met andere spelers in 1 mijngebied te zitten. Maar dan moet je wel zeker weten dat je ze op het moment van consolidatie kan overbieden.

 

Extra punten krijg je door het bouwen van nederzettingen, en door arbeiders met de trein te laten rijden. Ook kan je stoommachines bouwen, om de inkomsten van de mijnen te verhogen.

 

Het is duidelijk dat K&K veel verschillende mechanismen heeft die allemaal in elkaar grijpen. De verschillende manieren om punten te verdienen zijn goed gebalanceerd. Drie spelers eindigden uiteindelijk dicht bij elkaar, na allemaal verschillende strategieen gevolgd te hebben. Een van de speler werd monopolist in een hoek van het bord. Zelf zocht ik samenwerking in de mijnen met een andere speler, om vervolgens veel spoortegeltjes te verdienen. Met deze taktiek bouwde ik een enorme voorsprong op, maar in de eindtelling gaf de verzameling stoommachines (gedeeltelijk behaald uit consolidaties van kleine mijnbedrijfjes) van een derde speler de doorslag.

 

Kohle & Kolonie is geen gemakkelijk spel, en heeft een aantal lastige regeltjes. Met zijn behoorlijke speelduur zie ik het niet snel nog een keer op tafel komen. Maar ik vond het wel de moeite waard om het gespeeld te hebben, dus mocht je van pittige economische spellen houden, en de gelegenheid doet zich voor, grijp dan die kans.

Groeten uit Bottrop (bij Essen)

Het is even stil geweest hier, maar nu Spiel voor de deur staat, wil ik toch wel weer eens wat posten. De maandoverzichten van de afgelopen tijd houd je van me tegoed; nu gaat het om de preview op Spiel '13, de spellenbeurs in Essen.

 

Vanmiddag ben ik aangekomen bij mijn hotel in de industriestad Bottrop. Morgen gaan de deuren van de Messe open. Wat staat er dit jaar op het programma? Net zoals ieder jaar natuurlijk spellen spelen, voor zover mogelijk. Maar vooral door de hallen dwalen. Dat is dit jaar zeker het geval, omdat de beurs nu in een ander deel van de Essense jaarbeurs plaatsvindt, wegens een verbouwing. Voorgaande jaren stonden uitgevers vrijwel allemaal op vaste plaatsen in de hallen, maar dit keer wordt het dus zoeken.

 

Naar welke spellen ga ik op zoek? Tja, dat weet ik eigenlijk ook niet zo precies. Ik heb de gigantische lijst van nieuwe spellen, die ieder jaar op BoardGameGeek gepubliceerd wordt, helemaal doorgenomen, maar er stond relatief weinig in wat mij echt opviel.

 

Van slechts twee spellen weet ik zeker dat ze met me mee naar huis mogen. De eerste is, zoals altijd, de nieuwe Hoogspanning-uitbreiding. Dit keer zijn Australië en India aan de beurt. Ik ben erg benieuwd naar de eerste kaart: zelf heb ik ooit ook een Australische kaart ontworpen, waarbij het probleem was dat bijna het hele eiland onbewoond was, en er dus gigantische verbindingskosten betaald moesten worden om de ene kust met de andere te verbinden. Ik ben benieuwd hoe Friedemann Friese dit opgelost heeft. In India hebben de spelers last van stroomuitval, door gebrekkige netwerken.

 

De andere zekerheid is 1862, de 18xx die zich afspeelt in het oosten van Engeland (East Anglia). Voor dit spel is een paar maanden geleden een Kickstarter-campagne gehouden, die ik gesteund heb. Op Essen is dit spel nu al te koop (en voor mensen die 'm gekickstart hebben, natuurlijk gratis af te halen). Het bijzondere aan 1862 is dat er zeer veel kleine maatschappijen opgestart kunnen worden op een relatief klein gebied. Deze kunnen dan samensmelten tot grotere maatschappijen. Het spel ziet er goed uit, en is van dezelfde auteur als het geweldige 1860. Dat belooft veel goeds.

 

Over treinenspellen gesproken, op Essen komt ook het spel Russian Railroads uit, van Helmut Ohley en Lenny Orgler. Dit zijn twee ontwerpers van innovatieve 18xx-en (1848, 1880 etc.). Het uitgangspunt voor Russian Railroads was om een worker-placement versie te maken van een 18xx-spel. Dat klinkt niet onaardig, en gezien de auteurs is dit spel de moeite van het proberen waard. Of dat op Essen zal zijn, dat weet ik nog niet, want een week geleden hoorde ik dat RR bij 999 Games uitgebracht gaat worden.

 

Een spel waarmee ik Russian Railroads nogal eens verwar, is American Rails. Dit is een iets ouder spel dat tot nu toe slechts in beperkte oplage is verschenen, maar nu door het Nederlandse Quined Games opnieuw en in een grote oplage is verschenen. AR wordt vergeleken met Chicago Express, een treinenspel waar ik veel goede dingenover heb gehoord, maar dat ik te weinig heb gespeeld om op waarde te kunnen schatten. Ook dit is een misschien.

 

Ik ga ook even kijken bij de Japanse stand, die altijd leuke kleine spelletjes heeft, zoals vorig jaar Love Letter. Dit jaar trok mij de beschrijving van Say Bye to the Villains, een cooperatief kaartspel, gebaseerd op beperkte informatieoverdracht. Dat klinkt als het Japanse antwoord op Hanabi. Voor de prijs hoef ik het niet te laten, dus Say Bye maakt een goede kans om door mij gekocht te worden. Ze hebben ook een zelfde soort mini-kaartspel als Love Letter, die zelfs gebruikt kan worden als uitbreiding op dat spel. Ik ben de naam even kwijt, maar misschien ga ik die ook kopen. (En dan moet de Japanse versie van Love Letter natuurlijk ook mee.)

 

Daarnaast zijn er ook nog wat traditionele Euro-spellen die mij opvielen: Yunnan, door het thema (Chinese theepantages), Bremerhaven (door de uitvoering in de stijl van Le Havre), Spyrium (van de maker van Caylus), en Wildcatters (een spel over olie,waar ik van meerdere kanten positieve geluiden over ontvangen heb.

 

Ongetwijfeld ga ik met hele andere spellen thuiskomen dan ik hier genoemd heb, maar dat hoort er natuurlijk bij. Vanaf morgenochtend gaan we het meemaken. Ik kan niet wachten!

Spiel 2012

Ik ben weer terug van Spiel, een vermoeiende trip van drie dagen naar de grootste spellenbeurs ter wereld. Een volledig verslag zou te lang worden, maar hier zijn wat highlights:
 
Het verblijf
Dit was de eerste keer dat ik meerdere dagen in Essen verbleef. Met een stel vrienden hadden we een appartement gehuurd, en dat is (mij) heel goed bevallen. Met drie dagen op de beurs kon ik het me veroorloven om rustig aan te doen (al heb ik dat niet echt gedaan), en had ik genoeg tijd om alles te zien wat ik wilde zien. Bonus was dat we 's avonds al enkele van de gekochte spellen hebben kunnen spelen.
 
Het enige minpuntje was dat de eigenaar van het appartement had begrepen dat we voor 2013 gereserveerd hadden, waardoor hij in allerijl een nieuw onderkomen moest zien te vinden. Maar dat probleem was gelukkig snel opgelost, en voor volgend jaar wil ik het zeker weer zo doen.
 

De drukte
Een van mijn medereizigers had me gewaarschuwd voor de zaterdag: een traditioneel drukke dag. Het bleek echter dit jaar mee te vallen. De donderdag en de vrijdag bleken ietsje drukker te zijn dan normaal, en op zaterdag was het opvallend rustig. Relatief, natuurlijk, want er waren nog altijd tienduizenden bezoekers. Misschien kwam de rust door het heerlijke weer, waardoor we heerlijk in het zonnetje konden zitten op het middenterrein.
 
De gespeelde spellen
Ieder jaar neem ik me voor om meer spellen te spelen tijdens de beurs. Helaas komt dat er niet van, omdat ik er de tijd niet voor heb, of omdat er geen tafels vrij zijn bij de spellen die me aanspreken. Dit jaar heb ik natuurlijk meer gespeeld dan anders, al zaten daar niet de echte publiekstrekkers van Spiel 2012 bij. Van die nieuwe toppers heb ik trouwens ook geen een meegenomen; die komen nog wel een keer.
 
Natuurlijk hebben we Tumblin Dice en Crokinole gespeeld. Deze spellen vielen bij de minder fanatieke spelers in onze groep erg in de smaak; zelf kan ik ze ook erg waarderen. Helaas heb ik ze allemaal verloren.
 

Proxy Wars was het eerste nieuwe spel dat ik geprobeerd heb. Het is een kaartspelletje over de strijd tussen het grootkapitaal en milieu-strijders. Je begint met een hele stapel kaarten, waarvan je er iedere beurt eentje in het spel mag brengen. Ook mag je personen in de strijd gooien, en ze van kaart naar kaart verplaatsen, zodat je de speciale eigenschappen van de kaarten mag gebruiken. Het spel begon een beetje stroef, omdat je zelf de kaart mag uitzoeken die je wil spelen, en je dus eerst alle kaarten moet bestuderen. Na een tijdje liep het al soepeler, en was het best een aardig spelletje. Helaas voor twee personen, en daarom uiteindelijk niet geschikt om te kopen.
 
Hanabi heb ik ongespeeld gekocht, en 's avonds uitgeprobeerd. Wat een geweldig spel zit er in dat kleine doosje! Met geen ander spel te vergelijken, een echte aanrader, en misschien wel mijn favoriet van de hele beurs dit jaar.
 
Schinderhannes, een wat ouder spel, bevat het (briljante) deductiemechanisme uit Tobago, maar laat alle overbodige fratsels (de over het bord bewegende pionnen, de bonusacties van de amuletten, enzovoorts) weg. Zo ontstaat een elegant deductiespel, waarin je kaarten speelt om erachter te komen waar de rover Schinderhannes zijn misdaden heeft gepleegd. Overigens is dit spel ouder dan Tobago, dus heeft dat laatste spel dit mechanisme eigenlijk van Schinderhannes geleend.
 

Kalua gaat over een tropisch eiland, waar verschillende godsdiensten strijden om aanhangers. De godsdienst die uiteindelijk alle families op het eiland aanhangen, die wint. Van iedere godsdienst wordt bijgehouden hoe gelukkig de aanhangers zijn. Aan het eind van de ronde lopen er families over van de ongelukkigste godsdiensten naar de gelukkigste godsdienst. Maar de ongelukkige aanhangers bidden wel meer tot hun goden, waardoor die spelers meer "bidpunten" kunnen besteden aan het spelen van kaarten. Aardig spelletje, maar voor mij te licht om de prijs te betalen die gevraagd werd.
 
The Resistance bleek in onze groep erg goed te werken. In een kroeg in Essen kwam het tot hele discussies, en werd iedereen op luide toon beschuldigd van bedrog. Het nieuwe materiaal is een stuk minder verwarrend dan de oude uitvoering van het spel. Overigens ben ik niet gegaan voor de "Avalon"-versie, omdat dat thema me toch minder kon boeien.
 
De 18xx-en
We waren donderdag lekkere vroeg aanwezig, zelfs nog voordat de beurs openging. Precies 58 seconden na het openen van de deuren stonden we dan al binnen. Meteen liep ik naar de stand in hal 4 waar ik de treinenspellen af kon halen, die ik van tevoren besteld had. Helaas had de auteur maar tijd gehad voor drie van de vier spellen, maar om kwart over tien had ik toch al de helft van mijn normale Essen-budget besteed.
 

Ik heb mijn ogen opengehouden voor andere 18xx-en die ik nog niet bezit, maar geen meer gevonden; tot zaterdag. De groothandelaar Heidelberger heeft op de beurs diverse stands waar ze in grote hoeveelheden en tegen forse kortingen uitgeversrestanten verkopen. Ik was helemaal door de stand heengelopen, niets gevonden, en toen zag ik achter de kassa een paar losse spellen staan, waaronder 1861! Een exemplaar maar, met een geïmproviseerd prijskaartje van slecht 40 euro, een derde van wat ie normaal moet kosten! Hoe het mogelijk is dat zo'n spel daar terecht komt, dat begrijp ik niet, maar ik was er wel heel blij mee. Voor mij de vondst van het jaar!
 
De ruilactie
Op Boardgamegeek is ter gelegenheid van Essen een ruilactie gehouden, de Essen math trade. Iedereen kon een aantal spellen op een lijst zetten die hij of zij kwijt moest. Nadat de lijst was afgesloten (er stonden toen precies 2500 spellen op) kon je voor ieder spel aangeven welke spellen je daarvoor terug wilde krijgen. Tenslotte ging de computer aan het rekenen wie welke spellen aan wie door moest geven, zodat er zoveel mogelijk spellen doorgegeven konden worden en iedereen tevreden was.
 
Iedere dag was er op Spiel een bijeenkomst in een van de ruimtes tussen de hallen, waarop iedereen zijn spellen probeerde door te geven. Een heel chaotisch geheel, met veel heen en weer geloop met bordje met je naam erop.
 
Zelf ben ik bijzonder gelukkig met de uitkomst van de math trade. Ik heb vier spellen die ik dubbel had (De Kathedraal, Bamboleo, Elfengold, Java) geruild tegen vier spellen die ik erg graag wou hebben: Lunar Rails, Wings of War: Burning Drachens, Revolution en Kansas Pacific. Maar ik heb vooral genoten van de happening zelf. En het was leuk eens een aantal gezichten te zien die bij namen op de 'Geek horen.
 
De aankopen

Van links naar rechts, van boven naar beneden:
kaartenhoesjes voor Hoogspanning en Magic
18Rhl
18VA
kaartendoosjes
1861
Lunar Rails (geruild)
Kingdom Builder: Nomads
18Ruhr
Schinderhannes
Hanabi
Sutter's Mill
Agricola België-deck
Agricola Wereldkampioenschapsdeck
Agricola promo's
Agricola Nederland-deck
Agricola pi-deck
Hoogspanning: Quebec/Baden-Württemberg
Wings of War: Burning Drachens (geruild)
Wings of War: Flight of the Giants
Copycat
houten schijfjes voor 18xx-spellen
Revolution:The Dutch Revolt 1568-1648 (geruild)
Card City
The Resistance
Hoogspanning: Noord-Europa/Groot-Brittannië en Ierland
Hoogspanning promo-kaarten
 
Al met al een veel grotere buit dan vorig jaar.
 

Essenvoorbeschouwing 2012: de rest

Op Essen komen niet alleen nieuwe treinenspellen uit. Ook in andere genres zijn er spellen die mijn aandacht getrokken hebben. Het is altijd lastig om de krenten uit de pap te vissen, dus daarvoor ga ik de extra dagen gebruiken dat ik dit jaar langer op de beurs ben. Meer spelen, minder ongezien kopen dus. Of dat gaat lukken, is altijd nog maar de vraag.
 
In ieder geval is mijn verlanglijstje nog nooit zo kort geweest. Ik ben bij het doorspitten van de Essen-preview op Boardgamegeek maar weinig items tegengekomen die ik meteen moest hebben. Daarbij komt nog eens dat het percentage uitgaven dat 40 euro of meer moet kosten weer schrikbarend is gestegen. Tel daarbij op dat er weer meer vrienden en vaste medespelers dit jaar naar Spiel af zullen reizen, en dan begrijp je dat ik me niet verplicht meer voel om zomaar alles te kopen.
 
Welke spellen haalden het toch nog?
 
 

Fremde Federn
De laatste jaren vielen de nieuwe grote spellen van Friedemann Friese tegen. Hoogspanning: Fabrieksmanager viel nog wel mee, al is het weinig gespeeld. Maar Fürstenfeld en vooral Hoogspanning: De eerste vonken waren miskopen.
 
Toch ben ik weer heel benieuwd naar Fremde Federn. Voor dit spel heeft FF afgekeken bij een aantal topspellen. Het combineert een worker placement mechanisme waarin iedere beurt meer acties beschikbaar komen (zoals in Agricola) met een deck building element (à la Dominion). Het aanbod van kaarten die je kunt kopen doet dan weer denken aan Through the Ages.
 
Ik zal Fremde Federn wel meenemen. Het idee staat me erg aan, en het krijgt al een paar lovende kritieken. Bovendien, en dat is ook niet onbelangrijk, heeft een van mijn favoriete spelillustratoren, Maura Kalusky, weer een prachtig uiterlijk gegeven aan dit spel dat draait om een politieke campagne. Ik weet zeker dat de voorkant van de doos op de stand van 2F op metershoge affiches afgebeeld zal staan.
 
 

Hanabi
Een van de kleine hits van vorige Spiels was Habani & Ikebana, twee spellen die met hetzelfde materiaal gespeeld konden worden. Vooral het samenwerkingsspel Habani viel in de smaak. Dit jaar is er een nieuwe editie uitgekomen. Weliswaar alleen van Habani, maar dan wel in de reeks goedkope Amigo-kaartspellen, dus er is geen enkele reden om 'm te laten liggen.
 
 

Card City
Alban Viard is bekend geworden door zijn Age of Steam-kaarten, en dat betekent al dat hij een kundig spelontwerper is. Zijn eigen spel Town Center is ook goed ontvangen onder zijn fans, en omdat treinenspelers altijd goede smaak hebben, betekent dat automatisch dat ik ook geïnteresseerd ben. Helaas is Town Center vrijwel uitverkocht in de voorverkoop, maar Card City ziet er ook veelbelovend uit.
 
Zoals de naam al aangeeft, bouwt iedere speler in Card City een eigen stad uit kaarten. Iedere kaart laat een wijk zien, bijvoorbeeld een woonwijk, handelswijk, of industriegebied. Iedere ronde verdien je geld op basis van het aantal handelswijken in je stad, en aan het eind van het spel ontvang je punten van al je woonwijken.
 
Het meest interessante onderdeel van het spel is hoe de kaarten verdeeld worden. Iedere ronde trekt een van de spelers een aantal kaarten, en verdeelt deze in twee stapels: een van twee open kaarten, en een van twee andere open kaarten en een aantal dichte kaarten. De volgende speler mag dan kiezen voor de open kaarten, of mag de open kaarten aan de startspeler geven, om vervolgens op dezelfde manier de kaarten verder te verdelen. Door deze wijze van kaartenverdeling speelt bluf en het inschatten van wat een ander wil hebben een grote rol in Card City.
 
Als dit spel te koop is, schaf ik 'm zeker aan. De prijs speelt daarbij zeker een rol: met 18 euro valt die voor een spel van een kleine uitgever best mee, in vergelijking tot veel andere spellen.
 
 

Le Havre: Der Binnenhafen
De tweepersoonsversie van Agricola heb ik nog niet gespeeld, maar toch ben ik al nieuwsgierig naar de opvolger: de tweepersoons-Le Havre. Uit de spelregels blijkt dat deze versie iets abstracter is dan de oerversie van het spel, maar het ziet er niettemin interessant genoeg uit om mee te nemen.
 
Natuurlijk gaat het in dit spel er weer om om zoveel mogelijk goederen te verzamelen, om te zetten in waardevollere goederen, en dan voor veel geld te verkopen. Geen onbekend thema in hedendaagse spellen, maar de spellen van Uwe Rosenberg steken met kop en schouders boven de soortgenoten uit.
 
 

Mutant Meeples
Dit spel is geïnspireerd door de puzzel-klassieker Ricochet Robots, waarin je robots in zo weinig mogelijk zetten naar een bepaalde plaats op het bord moet verplaatsen. Alle spelers proberen tegelijkertijd een oplossing te vinden, en wie de kortste oplossing vindt, heeft de ronde gewonnen.
 
In Mutant Meeples zijn de robots vervangen door meeples, de houten poppetjes uit Carcassonne. Iedere meeple (er zijn er in totaal 8) heeft een eigen superpower: eentje kan door muren lopen, een ander kan een stapje opzij doen, enzovoorts. Maar als je met een meeple het einddoel hebt bereikt, mag je vanaf dat moment die meeple niet meer gebruiken, en worden de volgende puzzels voor jou lastiger om op te lossen.
 
Ik ben een groot fan van Ricochet Robots, en deze variant lijkt mij niet onaardig. Goed genoeg om te kopen? Dat weet ik nog niet. Vraag het me over een paar dagen nog eens...
 
 

The Resistance: Avalon
Dit is een nieuwe uitgave van The Resistance. In The Resistance moet "het verzet" een vijftal missies uitvoeren. Maar onder de spelers bevinden zich een aantal verraders, die de missies willen laten mislukken. Er wordt steeds gestemd over wie er mee mogen doen aan de missies, en uit die openbare stemmingen moeten de spelers proberen te achterhalen wie de trouwe verzetsleden zijn. Een spel in het genre van Weerwolven dus, maar dan nog leuker omdat er geen spelleider nodig is en alle spelers tot het einde toe meedoen.
 
Avalon is hetzelfde spel, maar nu gesitueerd aan het hof van Koning Arthur. Er zijn zes geheel nieuwe rollen aan het spel toegevoegd, waarvan het overigens nog onduidelijk is wat ze doen. En nu sta ik in dubio welke versie ik wil kopen. Het thema van het origineel bevalt me beter, en het spelmateriaal is vergelijkbaar van kwaliteit, nu er van The Resistance een nieuwe uitgave uit is. Maar die nieuwe rollen, die wil ik ook niet laten lopen. Ik denk dat ik in Essen pas beslis; misschien zelfs gewoon op basis van de prijs.
 
(Er komt ook een Nederlandse versie van The Resistance aan. Maar die heeft de minder sfeervolle naam "De Mol"... Bovendien heb ik altijd liever het origineel.)
 
 

Agricola-uitbreidingen
Er komen op Essen ook een aantal nieuwe uitbreidingen voor Agricola uit. Omdat ik de auteur ben van het naslagwerk over alle Agricola-kaarten, ben ik welhaast verplicht om al deze uitbreidingen te kopen (wat overigens geen straf is). Op het lijstje staan: het Wereldkampioenschapsdeck, het Nederland-deck (beide al wat langer uit), het België-deck, en het "pi-deck".
 
 
Er zijn nog veel andere spellen die ik zou kunnen noemen: Fleet, Escape, Seasons, enzovoorts. Maar ja, je kan niet alles kopen, en gelukkig zullen mijn vaste medespelers een groot aantal van deze spellen mee terug nemen. Als ze dan blijken te bevallen, is het nooit te laat om ze alsnog aan te schaffen.
 
Ik wens iedereen die de komende dagen naar Duitsland gaat een gezellige en leuke Spiel toe! En voor de anderen zal ik na afloop hier nog wel een verslagje plaatsen.
 

Essenvoorbeschouwing 2012: overal treinen!

Nog ruim twee weken, en dan ga ik weer naar Essen. En ik kijk er nu al erg naar uit. Niet dat de nieuw aangekondigde spellen nu zo bijzonder zijn. Het lijkt wel alsof er ieder jaar minder echt goede spellen op Spiel verschijnen, en dat terwijl het aanbod alleen maar toeneemt. Het zal wel aan mij liggen.

Maar toch wordt dit een mooie jaargang, want voor het eerst ga ik meer dan een dag naar de beurs. Van woensdag tot zaterdag heeft een groep vrienden een apartement gehuurd in het centrum van Essen. Dat geeft dus 's avonds meteen gelegenheid om de nieuw gekochte spellen uit te proberen.

Voordat het feest begint, kan je van mij nog twee voorbeschouwingen verwachten, en een terugblik op het allerbeste spel van Spiel 2011. In deze eerste voorbeschouwing zal ik een aantal nieuwe treinenspellen de revue laten passeren. Zoals uit de rest van dit blog wel blijkt, ben ik een groot fan van dit genre, en het zal dan ook niet verbazen dat de helft van mijn verlanglijstje in dit schema past.

Winsome Essen Set
Als je het over treinenspellen en Essen hebt, dan kan je de nieuwe Essen set van Winsome Games heen. Deze kleine Amerikaanse uitgever publiceert ieder jaar een paar nieuwe treinenspellen in een gelimiteerde opgave. De belangrijkste nieuwigheid dit jaar is 1830 Cardgame, een kaartspel gebaseerd op het bekende bordspel 1830. Dat belooft wat, want dit kaartspel zou Korter duren dan het bordspel, met toch heel wat diepgang.

De Essen set wordt alleen als pakket verkocht, dus als je 1830 Cardgame wilt hebben, dan krijg je daar ook een ander treinenspel bij, en vier uitbreidingen op Winsome Essen spellen uit eerdere jaren, die je waarschijnlijk niet hebt. De enige uitzondering is een nieuwe kaart voor Age of Steam, dat oorspronkelijk ook uit de stal van Winsome komt.

Mocht je deze spellen willen kopen, dan heb je pech. Ieder jaar worden er maar 100 sets verkocht, en die waren binnen twee dagen allemaal gereserveerd. Gelukkig hebben twee van mijn vaste groep medespelers deze set bemachtigd. Die kunnen ze op donderdagochtend op komen halen, want daarna doekt de uitgever zijn kraampje op. Ik zal de twee spellen in de set dus zeker snel kunnen spelen. En als ze bevallen, dan wacht ik wel op een nieuwe uitgave, bijvoorbeeld van Queen, die al veel spellen van Winsome herdrukt hebben (denk aan Chicago Express, Samarkand, en German Railways).

Trains
Als Winsome een deckbuilding game à la Dominion uit had gegeven, dan zag het er vast zo uit als Trains, een spel dat helemaal uit Japan over komt vliegen.

Zoals in iedere deckbuilder, heb je je eigen stapeltje kaarten. Je begint met een paar treinen, een stationskaart en een paar spoorlegkaarten, en daarmee kan je betere kaarten aanschaffen uit de voorraad. Natuurlijk zijn er veel verschillende kaarten, waarvan je ieder spel een andere selectie gebruikt.

Bij het uitspelen van sommige kaarten kan je je netwerk van spoorwegen uitbreiden. Dit doe je door blokjes te leggen op het speelbord, dat een regio van Japan uitbeeldt. Dit bord is het grootste verschil met Dominion, de oer-deckbuilder.

De laatste jaren verschijnen er steedss meer Japanse spellen op Spiel, en daar zitten vaak bijzondere dingen tussen; lang niet altijd goed, maar altijd verrassend. Naar verluidt is Trains een zeer geslaagd spel. Op Spiel verwacht men den ook dat het snel uitverkocht is, want het grootste deel van de voorraad is al in de voorverkoop verkocht.

Express 01
Nog een door 18xx geïnspireerd kaartspel. Op een kaart van Duitsland, gevormd door 35 kaarten, proberen de spelers spoorwegnetwerken aan te leggen. Dat doen ze door het uitspelen van kaarten waarop spoor is afgebeeld, met af en toe een station van een van de maatschappijen in het spel.

In plaats van de kaarten te gebruiken als spoor, kan je ze ook uitspelen als aandelen. Door het bezit van de aandelen, kan je punten verdienen, als de desbetreffende maatschappij het op het bord goed doet.

Express 01 klinkt als een aardige lichte variant van een 18xx. Om de prijs (slechts 20 euro) hoef ik 'm zeker niet te laten liggen. Helaas zijn de uitbreidingen waarschijnlijk niet meer te koop: de alternatieve kaarten van de Benelux en de Verenigde Staten waren alleen bedoeld voor de voorverkoop.

18Ruhr
Natuurlijk zijn er ook enkele klassieke 18xx-en te koop. Hiervan ga ik in ieder geval de nieuwe 18Ruhr kopen; ik heb 'm al besteld. Naast de normale treinenmaatschappijen zitten er in dit spel ook mijnen en andere industriële bedrijven. Ook in deze maatschappijen kan je aandelen kopen, alleen leggen deze geen spoortegels op het bord. Spoorwegen en andere bedrijven beïnvloeden elkaars ontwikkeling.

Waarschijnlijk is 18Ruhr een middellange 18xx, wat betekent dat het langer duurt dan bijvoorbeeld 1830. De auteur neemt daarnaast nog een paar spellen mee naar de beurs, en daar hoop ik er ook nog wel een paar van te scoren. De lange winteravonden kunnen niet snel genoeg beginnen :)

Starship Merchants
Een simpelere versie van 18xx is Starship Merchants. Hierin koop je ruimteschepen aan, om vervolgens asteroïden te gaan ontginnen. De aandelenmarkt ontbreekt in dit spel: iedere speler is directeur van zijn eigen bedrijfje. De "train rush" daarentegen is wel aanwezig, en vormt de kern van het spel. De aankoop van een nieuw en beter type ruimteschip zorgt ervoor dat oudere types uit het spel verdwijnen, zodat andere spelers een probleem hebben.

De speelduur van Starship Merchants is volgens de doos echts 90 minuten, en daarmee is dit een spel dat op een reguliere spellenavond niet misstaat. Volgens mij is dit een van mijn zekerste aankopen op Spiel dit jaar.

Hoogspanning: Quebec, Baden-Württemberg, Noord-Europa, Britse Eilanden
En natuurlijk zijn er zoals ieder jaar ook weer nieuwe kaarten voor Hoogspanning. Maar liefst 4, dit keer, want een paar maanden geleden zijn Quebec en Baden-Württemberg al heruitgebracht. Oorspronkelijk komen deze uit respectievelijk de Franse uitgave van Hoogspanning en een reclameartikel van een Duitse elektriciteitverkoper.

En nu op Essen komt daar nog een kaart van Noord-Europa en een van Groot-Brittannië en Ierland bij. In deze uitbreiding zit ook een stapeltje nieuwe elektrriciteitscentrales: ieder gebied op de kaart heeft twee bijbehorende centrales. Van Hoogspanning-kaarten heb je er nooit genoeg, en ik verwacht er zoals gewoonlijk weer veel van.

 

Posted with Blogsy

Spiel 2011

Vandaag ben ik naar Spiel geweest, en zoals altijd was het weer een leuke dag. Tot een volledig verslag van mijn dag ben ik niet meer in staat, dus houd ik het bij een paar korte opmerkingen.

De rij voor de kassa. Vorig jaar hebben we een uur moeten wachten voordat we een kaartje hadden; naar later bleek kwam dat door een nieuw ticketsysteem. Dit jaar waren we om half tien bij de Messe, en toen stond er werkelijk nog bijna niemand. Binnen no-time hadden we kaartjes, en toen hoefden we enkel nog maar te wachten tot de deuren opengingen. Binnen was het ook lekker rustig; de eerste momenten althans.

De Dominion-promo. Ik wist dat er een nieuwe promo-kaart voor Dominion was, de "Walled Village" (ommuurd dorp). Maar bij de stand van Rio Grande zag ik een andere promo hangen, die ik nog niet eerder gezien had: de Gouverneur. Jawel, na Carcassonne heeft nu ook Puerto Rico een cadeautje gekregen voor zijn 10e verjaardag.

Weinig tijd om te spelen. Als je in een dag de hele beurs wilt zien, dan heb je eigenlijk geen tijd over om te spelen. Ik heb de tijd hard nodig gehad eerst om de beurs te verkennen, dan om de aanbiedingen en tweedehandsspellen uitvoerig te checken, en uiteindelijk ook om een aantal spellen van mijn verlanglijstje aan te schaffen. Pas halverwege de middag had ik tijd om te spelen, maar toen was ik al behoorlijk moe. Uiteindelijk heb ik alleen nog maar een kort spelletje Tumbling Dice gedaan. Als je spellen wilt spelen op Essen, dan moet je eigenlijk minstens 2 dagen gaan. Helaas zit dat er voor mij niet in.

Matig jaar? Zoals uit mijn voorbeschouwingen al bleek, had ik niet echt een beeld van welke spellen de toppers van Essen zouden gaan worden. Op Spiel zelf ben ik niet veel wijzer geworden. Er stak vooralsnog niet echt een spel bovenuit. Daarom heb ik vergeleken met vorig jaar maar de helft uitgegeven. Eventuele topspellen die ik gemist heb, komen op een later tijdstip nog wel.

Wat ik gekocht heb:

Dominion Hinterlands, natuurlijk. Met daarbij gratis de Governor promo (zie boven).

Power Grid: First Sparks. Een kortere versie van de klassieker. (Zie mijn eerste Essen-preview.)

Power Grid: The Robots. (Ook zoals voorspeld in mijn previews.)

Paperclip Railways. (Uit mijn tweede preview.) Hier kreeg ik twee promo-kaartjes bij, waarvan eentje speciaal voor Essen gemaakt was.

Master Merchant. (Eveneens uit mijn tweede preview.)

Hau La. Een spel van vorig jaar dat bij dezelfde Japanse kraam lag als Master Merchant. Torens bouwen van een schuimrubber-achtig, buigzaam materiaal.

Innovation. Een impuls-aankoop. Van de maker van het fantastische Glory to Rome. Heb ik veel goede dingen over gehoord.

Powerboats. Een goed spel, dat ik voor 15 euro bij Heidelberger heb meegenomen. Dat is het me wel waard.

Cash 'n' Guns: Yakuzas. Slechts 2,50 euro voor deze uitbreiding, die hopelijk nog in de doos bij het basisspel past, en dus geen ruimte op de plank in zal nemen.

Carcassonne: Die Schule en Dominion: Carcassonne. Twee uitbreidingen in één klein zakje, voor het goede doel. Ik heb dit keer gekozen voor de Duitse versie van de Dominion-kaart, vanwege de naam.


Niet gekocht, onder andere:
Ora et Labora (de Engelse versie heeft Spiel niet gehaald, en ik had geen zin in kriegelig kleine kaartjes met dito Duitse tekst), het Nederland-deck voor Agricola (ook niet aanwezig), 1830 (maar een collega heeft het gekocht, dus dat is geen probleem), Kingdom Builder en Urban Sprawl (toch eerst de kritieken maar eens afwachten).

Meer Essen nieuwtjes

Mijn vorige vooruitblik op Essen kreeg gemengde kritieken: blijkbaar waren de door mij uitverkoren spellen niet echt de moeite van het vermelden waard. Dit keer komen mijn verrassendere keuzes aan bod; laten we hopen dat mijn trouwe lezers hier tevreden mee zijn. Maar eerst nog een update over de spellen van vorige keer:

• De nieuwe uitbreiding voor Funkenschlag/Hoogspanning/Power Grid is geen kaart, maar een AI: De Robots. Met deze extra speler zou het spel voor 2 spelers leuker worden, maar de robots zijn ook met meer spelers te gebruiken. Voor mij is dit een vanzelfsprekende aanschaf.
• De eerste foto's van 1830 zijn op BGG verschenen. De Duitse versie ligt al in de winkel, en is op Essen te koop voor 40 euro bij een internet-discounter. Voor die prijs moet ik mijn best doen om 'm te laten liggen (maar dan wel de Engelse versie).
• Dominion: Hinterlands komt ook in Nederland uit, zo heeft 999 Games bekend gemaakt. Gelukkig maar, want de eerste kaarten die bekend zijn gemaakt zien er goed uit!

En dan kunnen we nu toch echt naar de tweede helft van mijn verlanglijstje. De meeste nieuwe uitgaven in Essen maken op mij niet veel indruk. Het is veel van hetzelfde. Ik ben op zoek gegaan naar ongebruikelijke spellen van kleinere uitgevers, die waarschijnlijk niet snel in Nederland uitgegeven zullen gaan worden.

Paperclip Railways
Er zijn veel treinenspellen, maar dit is wel een uitzonderlijke. In dit spel probeer je een netwerk van spoorlijnen te bouwen tussen een aantal lokaties. De lokaties zijn niet (zoals vaak) vastgelegd op een bord, maar kan je willekeurig binnen het speelgebied op tafel neerleggen. En voor de spoorlijnen heeft de ontwerper een modulair systeem van speelstukken ebdacht, waarmee eenvoudig lijnen van verschillende lengtes gevormd kunnen worden.

Als een lokatie eenmaal is neergelegd, mag elke speler deze aan hun netwerk verbinden; elke lokatie heeft een speciale eigenschap, die voor iedereen geldt die een spoorlijn naar dit gebouw heeft aangelegd.

Het idee voor Paperclip Railway is gebaseerd op een spel van Essen 2010, String Railway. Maar door de verscheidenheid aan lokaties in Paperclip Railway is dat spel net wat leuker, denk ik. Bovendien lijken mij paperclips als spoorlijnen handiger in het gebruik dan touwtjes. Ik ben erg benieuwd naar dit spel, waarvoor trouwens ook al een behoorlijk aantal promos verschenen zijn. Daar moet ik bij de Surprised Stare kraam dus eventjes goed op letten.

Master Merchant
De meeste navolgers van Dominion hebben het basisprincipe van hun voorganger vrijwel letterlijk gekopieerd, en voegen hooguit wat extra mechanismen en een thema toe. Dat leidt zelden tot een verbetering, en Dominion blijft door zijn eenvoud het beste spel in zijn genre. Maar zo af en toe zijn er deck-building games die het hele idee omgooien. Master Merchant schijnt zo'n spel te zijn.

In dit spel speel je actiekaarten, en koop je daarna iedere beurt een nieuwe kaart, net als in Dominion. Maar aan het eind van je beurt leg je de niet-gebruikte kaarten niet af; die bewaar je tot de volgende ronde. Pas als je geen kaart meer in je hand hebt, pak je de hele aflegstapel op. Je hebt daarna de vrije keus uit al je kaarten.

Deze wijziging verandert het hele spel. Je bent niet meer afhankelijk van de kaarten die je trekt, maar kan in theorie je beurten uitplannen. Hoe dat in de praktijk gaat werken, is afwachten. In ieder geval lijkt Master Merchant een snel spel te zijn, want er zijn in totaal maar 40 kaarten. Dat betekent dat er minder variatie mogelijk is dan met Dominion. Maar voor 10 euro hoef ik het geen 300 keer te spelen om toch waar voor mijn geld te krijgen.

Van de andere Dominion-klonen lijkt Eminent Domain mij het interessantst. Dit is een kruising tussen Dominion en Race for the Galaxy of Glory to Rome. Helaas is dit spel nog maar net verschenen en is de uitgever niet op Essen aanwezig. Daar moet ik later dus nog eens achteraan.

Urban Sprawl
De auteur van Dominant Species, Chad Jensen, heeft alweer een mooie euro-game ontworpen. In Urban Sprawl zijn de spelers projectontwikkelaars die zoveel mogelijk aanzien willen verwerven door het volbouwen van een grote lap grond. Natuurlijk moeten ze hiervoor eerst de benodigde vergunningen verkrijgen, om daarna de bouwcontracten te vervullen. Hoeveel prestige een gebouw oplevert, hangt natuurlijk af van de lokatie.

Net zoals Dominant Species is Urban Sprawl een stevig en lang spel. Ik heb geprobeerd de regels door te werken, maar dat is nog best lastig. Gelukkig heb ik gelezen dat de moeilijkheidsgraad van het spel zelf nog wel meevalt. Het is een actiepuntenspel, en dat betekent dat de gevolgen van een actie beter te overzien zijn dan in een chaotisch werkverschaffingsspel als Dominant Species. Misschien dat ik mijn medespelers die twijfelen aan de kwaliteit van DS wel aan de US kan krijgen.

1865 Sardinia
Misschien is er aan het eind van de dag nog geld over. In dat geval zou ik zomaar eens 1865 kunnen kopen. Dit is een 18xx-treinenspel dat zich afspeelt op Sardinie en Corsica. Het grootste deel van de regels is als in een standaard 18xx: het kopen van aandelen van de spoorwegmaatschappijen, het aanleggen van rails, en het bouwen van stations.

Een nieuwigheid in dit spel is de manier waarop de winst van een maatschappij wordt bepaald. In een normale 18xx is het bepalen van de meest rendabele route een tijdrovende aangelegenheid. 1865 vervangt dit door een eenvoudiger systeem op basis van de treinen en stations die een maatschappij bezit. Daarnaast zijn er regels toegevoegd over het samenvoegen van maatschappijen, en zijn er "virtuele spelers" die ook aandelen kopen en verkopen.

Naar het schijnt kan de 2-spelervariant van 1865 in een paar uur gespeeld worden, en is ook het volledige spel niet overdreven lang. Dit lijkt me een aardige aanvulling op mijn groeiende 18xx-verzameling.


Over een week is het al zover; dan ga ik naar Essen. Daarna zal ik hier zo snel mogelijk mijn ervaringen met bovenstaande en andere spellen posten.

Op weg naar Spiel 2011

Vorig jaar heb ik maar liefst 4 voorbeschouwingen op Spiel gegeven. Dit jaar zal dat waarschijnlijk een stuk minder zijn. Er zijn gewoon veel minder spellen die mijn interesse hebben gewekt. Het duurt natuurlijk nog wel anderhalve maand voordat de deuren van de Messe in Essen opengaan, dus misschien komt het allemaal nog goed. Maar vooralsnog denk ik dat ik een stuk minder geld ga uitgeven.

Laat ik eens op een rijtje zetten welke spellen ik ga kopen, en welke niet.

Allereerst is daar natuurlijk Dominion: Hinterlands. Tot nu toe hebben de Dominion-uitbreidingen me nog niet teleurgesteld, dus ik blijf ze kopen. Het thema van Hinterlands is "kaarten die direct iets doen als je ze koopt". Dat is een thema waar ik niet veel mee zou kunnen, als ik ontwerper was. Toch heeft Donald X. Vaccarino 26 verschillende kaarten bedacht; ik ben benieuwd!

Ik kan verder kort zijn over dit spel; als je van Dominion houdt, dan is dit een zekere koop, en als je uitgekeken bent op dit spelprincipe, dan zal deze nieuwe uitgave je waarschijnlijk ook niet overtuigen. Hierna komen er nog maar 2 uitbreidingen, dus het einde is in zicht.

Van dezelfde auteur komen in Essen nog 3 spellen uit, waarvan er al een aangekondigd is: Kingdom Builder. Dit is een bordspel, waarin de spelers om de beurt dorpen kunnen bouwen op een kaart. Door de dorpen in bepaalde figuren neer te zetten, kan je punten verdienen, maar ook extra acties waarmee je bijvoorbeeld je dorpen kan verplaatsen. Er is nog niet veel bekend over deze nieuwe uitgave van Queen, maar ik blijf dit zeker in de gaten houden.

Van Friedemann Friese heb ik de laatste jaren steeds zijn nieuwe grote spel meegenomen uit Essen, maar dat is dit jaar geen automatisme. Zowel Fabrikmanager als Furstenfeld komen nog maar zelden op tafel. Maar zijn nieuwste spel klinkt wel heel aantrekkelijk. Funkenschlag: Die ersten Funken is een nieuw spel in de Hoogspanning-familie. We gaan hiervoor ver terug in de tijd: in plaats van elektrische vonken gaat het nu over de vonken waarmee de mensheid in de prehistorie het eerste vuur maakte.

De elektriciteitscentrales zijn vervangen door stenen gereedschappen, de grondstoffen door voedsel, en de aan te sluiten steden door clanleden. Volgens de omschrijving op BoardGameGeek blijft het spelverloop vrij dicht bij dat van Hoogspanning, maar gaat het spel sneller, en zijn er meer belangrijke beslissingen. Dat laatste lijkt me sterk, want Hoogspanning blinkt daar al in uit, maar ik laat me graag door dit spel verrassen.

Dan heeft Friedemann op BGG laten doorschemeren dat er ook een nieuwe kaart voor Hoogspanning zou kunnen komen. Hier is nog niets over bekend, maar ik heb wel mijn vermoedens. In voorgaande jaren was de uitgave van Hoogspanning in een bepaald land de aanleiding voor een nieuwe kaart: de kaart van Midden-Europa kwam direct na de Poolse uitgave van het spel, de China/Korea-uitbreiding kwam tegelijk met de Koreaanse versie van Hoogspanning uit, enzovoorts. In 2011 is Hoogspanning in Noord-Europa op de markt gekomen, dus wie weet...?

De nieuwe van Uwe Rosenberg staat ook op mijn verlanglijstje, maar met een vraagteken erbij. Ora et Labora zou gebaseerd zijn op Le Havre, en dat klinkt goed. Le Havre is een stevig spel, dat ik steeds leuker begin te vinden. Als Ora et Labora dat niveau benadert, dan zal ik het zeker meenemen. Helaas werd hetzelfde gezegd van de vorige twee grote spellen van Rosenberg, Merkator en Loyang, en dat waren goede spellen maar geen uitschieters. Eerst maar eens de regels lezen, dus.

En natuurlijk komt er ook dit jaar een Agricola-uitbreiding aan: het "Niederlande"-deck. Honderdtwintig kaartjes met een Nederlands thema. Dit deck is al een tijdje in ontwikkeling, en is al een tijdje op play-agricola.com te spelen. De kaarten vallen mij een beetje tegen, eerlijk gezegd; ik zou denken dat er wel meer van dit thema te maken is dan enkel een stapel kaartjes met verwijzingen naar Nederlandse grootheden als Rudi Carell en Herman van Veen. Maar ja, dat is wat men in Duitsland van ons kaaskoppen weet...

En dat is het op dit moment wel. Eigenlijk bevat mijn lijstje tot nu toe niets nieuws: de nieuwe Dominion, de nieuwe 2F, de nieuwe Rosenberg, en een paar uitbreidingen. Een mager resultaat. Ik zal de komende tijd nog veel handleidingen door gaan bladeren om te zien of er nog leuke spellen uit onbekendere hoek te verwachten zijn.

Ik wil tenslotte nog wijzen op twee nieuwe uitgaven die ook erg de moeite waard zijn, maar intussen niet meer op mijn lijstje staan. Ankh-Morpork is een aanrader voor wie (net als ik) fan is van Terry Pratchetts Schijfwereld-boeken. Ik heb hier lang naar uitgekeken, en dit weekend op Spellen aan Zee al gekocht. Binnenkort kan je hier een berichtje verwachten met mijn ervaringen.

De topper van Essen 2011 is wat mij betreft echter de heruitgave van 1830. Dit is waarschijnlijk het beste spel uit de 18xx-serie, en een echte aanrader voor de doorgewinterde spellenspeler. Als je een groepje spelers hebt die niet bang is voor een spel waar je een hele avond mee bezig bent, moet je deze beslist proberen. Kijk er op Essen eens naar; en wacht daarna zo nodig op de Nederlandse vertaling, want 999 Games brengt 'm ook uit! Zelf zou ik de Engelse versie op Essen meteen gekocht hebben, als ik twee weken geleden niet...

Een dagje Spiel

Gisteren ben ik naar Spiel geweest. Om kwart over zeven stond mijn chauffeur (spellengek Peter Hein) voor de deur, en binnen 3 uur stonden we bij de Messe in Essen op de stoep. Het was gelukkig een brede stoep, want er stond een gigantische rij. Het duurde een uur om binnen te komen. Naar het schijnt heeft de Messe een nieuw ticketsysteem, waarbij de kaartjes ter plekke uit de printer rollen. Dit was gisteren in ieder geval geen succes. Bovendien was het stervens koud...

Dagmar heeft op Spellengek een leuk verslagje van de hele dag verschenen, waar ik zelf af en toe ook in opduik. Laat ik me daarom maar eens beperken tot een aantal opmerkingen.

Het 40-euro spel. Veel nieuwe spellen zijn tegenwoordig 40 of 45 euro. Iedereen heeft zo zijn eigen psychologische grens van wat hij duur noemt; de mijne ligt (weet ik nu) tussen de 30 en 40 euro. Mijn verlanglijstje was veel te lang, dus deed het niet veel pijn om te dure spellen te schrappen. Die koop ik later nog wel eens, als het moet. Mijn duurste spel op deze beurs was maar 30 euro.

Dure tweedehandsspellen. De handelaren op Spiel weten heel goed wat oude spellen waard zijn. Ik ben de prijsstelling van kringloopwinkels gewend, dus het was even aanpassen om bijvoorbeeld Elfenland te zien liggen voor 12 euro, terwijl ik er zelf 2 euro voor heb betaald, inclusief de zeldzame uitbreiding.

Weinig speelruimte. Dit is ongetwijfeld persoonlijk, maar ik heb zelf maar 1 spel gespeeld: Gosu. (Ik zal hopelijk vandaag nog een kleine recensie plaatsen, voor de mensen die nog naar Spiel gaan dit weekend.) Bijna overal waren de speeltafels goed bezet, zelfs in een stand als die van Queen, waar de tafels zo dicht op elkaar stonden dat ik er niet tussen paste, met mijn volle Ikea-tas. Ik ga toch meer voor het rondlopen en spellen bekijken dan voor het spelen zelf.

Ontbrekende spellen. Er waren dit jaar een uitzonderlijk aantal spellen die Essen niet gehaald hebben. Het ergst was dit bij Queen: naar ik begrijp heeft van al hun nieuwe spellen alleen Discovery of India het gehaald. Peter Hein  was op zoek naar German Railways, maar daar waren maar 2 exemplaren van aanwezig, met een bordje "not for sale". Gelukkig hadden ze een grote voorraad wat oudere spellen voor aardige prijzen, zoals altijd.

Weinig Wonders. Het mooie kaartspel 7 Wonders was vantevoren aangewezen als het beste spel van Essen 2010, maar ik heb er op de beurs weinig van gezien. Ik heb het niemand zien spelen, al heb ik daar ook niet echt naar gezocht. Het was wel bij verschillende handelaren te koop, en overal voor dezelfde prijs: 40 euro. Dit spel is dan ook het voornaamste slachtoffer van mijn 40 euro-regel. (Elders lees ik dat het toch goed verkocht wordt; misschien ben ik gewoon blind.)

Welke spellen heb ik dan wel gekocht?

Agricola: The Legendairy Forest Deck. Ik kreeg van Hanno (een van de oprichters van Lookout Games) maar liefst 6 exemplaren mee, 1 Duitse en 5 Engelse. Ik ben benieuwd of iemand kan raden welke kaarten van mij zijn.

Merkator. Omdat ik meegewerkt had aan het Forest-deck, kreeg ik een mooie korting. Het was een van de 2 spellen die ik ook voor 40 euro had gekocht, maar hij kostte slechts 20.

Railroad Barons. Als ik geweten had dat ik korting kreeg bij Lookout Games had ik 'm daar gekocht, maar ik betaalde uiteindelijk 16 euro bij AllGames (4 euro minder dan bij Lookout).

Klunker. Lookout Games had een rad van fortuin staan, en omdat ik een spel van ze had gekocht mocht ik draaien. Geen T-shirt, geen promo-kaarten, geen Scepter von Zavandor, maar Klunker, dat iik vorig jaar al voor 3 euro had gekocht. Ik heb 'm aan Dagmar gegeven, als hint dat ik vaker spellen bij haar wil komen spelen. Eens kijken of ze de hint begrijpt. :)

1860. Het andere dure spel dat ik zeker had willen kopen. De uitgever had een paar beschadigde exemplaren staan, en ik heb er een meegenomen voor 30 euro; dat is 15 euro korting, die ik gedeeltelijk heb besteed aan Tulipmania. Dat had ik vorig jaar al willen kopen, maar het was toen te duur.

Geen Poseidon, maar wel UR 1830 BC. Dat is ook een 18xx zonder treinen, en ook een die zich afspeelt in de oudheid. Ik kwam 'm tegen op de tweedehandsmarkt.

Dominion Prosperity. Ik ben al druk bezig geweest met de kaarten in hoesjes te stoppen (ook op Spiel gekocht bij de Chinese stand). Het past nog net samen met alle andere sets in een doos.

Thebes. Een wat ouder spel van Queen, dat ik op aanraden van Peter Hein heb meegenomen.

Drachengold. Ik heb dit al een paar keer gespeeld, en vond het bijzonder leuk. Als het dus voor 4 euro te koop is, dan aarzel ik niet...

En verder van mijn verlanglijstjes ook nog Tichu, Fürstenfeld, de Hoogspanning-uitbreidingen, Sun, Sea & Sand, en Haggis.

Niet gekocht, uit mijn eerste vooruitblik: Bargain Hunter (gewoon vergeten), Glory to Rome (die kan ik elders vrij goedkoop krijgen), Innovation (niet op Spiel 2010). Uit vooruitblik nummer 3: 7 Wonders en Great Fire of London (allebei te duur). En uit de laatste vooruitblik: het Agricola Gamers-deck (die krijg ik gratis opgestuurd wegens de hulp bij het ontwerpen), en Le Havre Le Grand Hameau (niet in het Engels verkrijgbaar).

Spiel 2010: vooruitblik 4

Ieder jaar komen er op Spiel ook een aantal uitbreidingen op bestaande spellen uit. Ik ben van nature een verzamelaar, dus een aantal van die uitbreidingen wil ik zeker hebben. Maar ik probeer me dit keer te beperken tot een paar uitbreidingen op spellen die ik vaak speel.

 

Power Grid: Russia & Japan.

Hoogspanning/Funkenschlag/Power Grid is mijn favoriete spel, en ik heb het dan ook al meer dan 50 keer gespeeld. Voor de variatie is het dus goed dat Friedemann Friese ieder jaar op Essen een tweetal nieuwe kaarten publiceert. Dit jaar zijn dat Rusland en Japan.

Japan is een onherbergzaam land, waarin het lastig is om alle steden aan hetzelfde netwerk te verbinden. Daarom kan je op deze kaart een keer in een spel een tweede netwerk beginnen, door een huisje te plaatsen zonder de verbindingskosten naar de rest van je netwerk te betalen.

Rusland heeft ook een paar regelveranderingen, die vooral voor de startspeler slecht uitpakken. In iedere veiling aan het begin van iedere ronde zijn maar 3 elektriciteitscentrales beschikbaar, maar er wordt steeds een nieuwe centrale toegevoegd zodra een speler past in plaats van een centrale ter veiling aan te bieden. Dit maakt het nog belangrijker om goed na te denken over de spelersvolgorde --- sowieso al het belangrijkste deel van het spel. Dit zou best eens een van de leukste borden kunnen worden.

(De illustratie is overigens niet van de officiële kaart, want daar zijn nog geen plaatjes van vrijgegeven. Dit is een onofficieel bord, ontworpen door Sergey Nelubin. Zie deze lijst voor meer kaarten.)

Funkenschlag: Lagerhalle.

Ieder jaar is er behalve een grote ook een kleine uitbreiding voor Hoogspanning te krijgen, en dit jaar is dat de Lagerhalle, het magazijn. Net zoals de Flux-Generator en het Transformatorhuisje is dit een kaart die door de stapel met elektriciteitscentrales geschud moet worden. Wie dit gebouw koopt, kan hier 3 willekeurige grondstoffen op opslaan. Dit is heel handig voor de spellen waarin de grondstoffenmarkt te snel opdroogt. Niet alleen kan je voor jezelf een voorraadje opbouwen, ook kan je je tegenspelers behoorlijk dwarszitten.

Naast het magazijn bevat deze uitbreiding nog twee kaarten die de grondstoffenmarkt direct beïnvloeden. Je kan 'm bij de stand van 2F-Spiele ophalen, en hij kost slechts een bijdrage voor het goede doel. (Mijn suggestie: koop 'm gelijk met de Rusland/Japan-kaart, en rond de prijs naar boven af op een tientje.)

Agricola: Gamers' Deck

De spelers van Play-Agricola.com zijn het laatste jaar druk bezig geweest om 120 kaarten te ontwikkelen voor Agricola. Ik ben zelf ook nauw betrokken geweest bij het ontwerp van deze nieuwe ambachten en investeringen. Helaas waren de door mij bedachte kaarten niet goed genoeg om geselecteerd te worden. Toch is iedere Agricola-uitbreiding voor mij een bijna verplichte aanschaf.

Rechts zie je een van de nieuwe kleine investeringen: de bijenkorf-oven. Dit is een van de kaarten waar ik aan meegewerkt heb. Voor deze kaart heb ik een paar suggesties gedaan om de tekst te verbeteren, maar vooral heb ik de naam van de kaart voorgesteld. (Oorspronkelijk was het een "Kleine Steenoven".)

Agricola: The Legendary Forest-Deck

Nog een Agricola-uitbreiding; de zoveelste. Het Forest-deck is aangekondigd als de opvolger van het X-deck, dat 2 jaar geleden gepubliceerd is. Het X-deck was meer een parodie dan een serieuze uitbreiding; ik heb het een paar keer aan Agricola toegevoegd, maar het bleek het spel erg uit balans te brengen. Dat klinkt niet als een aanbeveling voor het Forest-deck (hoewel er genoeg mensen te vinden zijn die het X-deck wel leuk vinden om mee te spelen).

Maar het Forest-deck is wel ontworpen door enkele van de meest vooraanstaande mensen uit de Agricola-wereld (zegt de uitgever). En een van die ontwerpers ben ik zelf. Hanno van Lookout-Games heeft me een paar maanden geleden uitgenodigd om een paar kaarten in te sturen, en een stuk of 3 van mijn ideeën zijn uiteindelijk geaccepteerd.

Ik mag helaas nog niets zeggen over de 24 kaarten in dit spel, behalve dat er best aardige kaarten tussen zitten. Het Forest-deck blijft echter in de eerste plaats een aardigheidje, en geen essentiële uitbreiding. Daarvoor moet je bij het Gamers' Deck zijn.

Le Havre: Le Grand Hameau.

Le Havre is een spel dat ik steeds beter begin te waarderen. Het leuke van het spel is dat er zo veel strategieen zijn met winstkansen. Doordat de voedingseisen bij Le Havre minder streng zijn dan bij Agricola, heeft een speler veel meer vrijheid om zelf een richting te kiezen in het spel. Daarbij wordt hij niet gedwongen door handkaarten, want die zijn er niet. Het enige element dat van spel tot spel varieert in Le Havre, zijn de speciale gebouwen. Le Grand Hameau bevat een 30-tal nieuwe speciale gebouwen. Eigenlijk heb ik nog lang niet alle speciale gebouwen uit het basisspel gezien, maar voor zo'n goed spel is iedere uitbreiding welkom.


DIt is de laatste vooruitblik op Spiel 2010. Ongetwijfeld ga ik aanstaande donderdag spellen kopen die ik niet genoemd heb, en zal ik er ook een paar laten liggen die wel op het lijstje staan. Volgende week zal ik laten zien wat ik gekocht heb. Dan heb ik hopelijk ook al de eerste beoordelingen, want zaterdag gaan we een hoop van de nieuwe spellen spelen.

Iedereen die ook naar Essen gaat: goede reis, en veel spelplezier daar!

Spiel 2010: vooruitblik 3

Ook voor mensen die niet van kaartspellen of lange treinenspellen houden, zijn er voldoende leuke nieuwe spellen te vinden op Spiel. Het is nog best moeilijk om die allemaal te vinden, want je kan alleen afgaan op de (partijdige) beschrijvingen van de uitgevers. Voor een paar spellen zijn er dan ook nog recensies van speltesters. Met die summiere bronnen is het lastig de leukste spellen uit te kiezen uit het overweldigende aanbod.

Hieronder staan een aantal spellen die mijn interesse gewekt hebben. Dat betekent nog niet dat ik ze ga kopen, en helemaal niet dat ik andere mensen ze zou aanraden, maar ik zal ze in Essen in ieder geval gaan bekijken.

• 7 Wonders. De eerste berichten over dit spel zijn vrijwel unaniem lovend. Gedurende 3 ronden proberen de spelers de wereldwonderen te bouwen. Aan het begin van een ronde krijgt iedere speler 7 kaarten; hieruit kiezen ze er 1, die gespeeld kan worden (eventueel na betaling van de bouwkosten) en de rest wordt doorgegeven aan de linkerbuurman. Herhaal tot iedereen 6 kaarten gespeeld heeft. Sommige kaarten leveren grondstoffen, en andere geven kortingen op gebouwen. En een paar gebouwen zijn zelfs door de spelers naast de eigenaar te gebruiken, tegen betaling uiteraard.
  
  Omdat in ieder spel een willekeurige selectie van alle kaarten wordt gebruikt, is de wederspeelbaarheid (naar men zegt) groot. Voeg daarbij nog de prachtige opmaak van de kaarten en de speelborden die de speelbaarheid niet in de weg zit. Ik ben in ieder geval erg nieuwsgierig geworden.
  
  En toch ben ik er nog niet zeker van dat ik dit spel echt ga waarderen. De handleiding is intussen on-line gezet, en het lijkt me allemaal een beetje te simpel. Ik zie nog niet goed in hoe 7 Wonders het niveau van een Race for the Galaxy of een Dominion kan halen. Het wordt ook nogal eens vergeleken met Fairy Tale, wat wel een aardig spelletje is, maar geen hoogvlieger. Gelukkig neemt een van mijn regelmatige medespelers het spel waarschijnlijk wel mee naar huis, dus kan ik het dan in ieder geval uitproberen.
• The Great Fire of London 1666. Het blussen van een grote brand lijkt mij een geweldig onderwerp voor een cooperatief spel in de stijl van Pandemie, met de spelers in de rol van brandweermannen. Helaas had Londen in de 17e eeuw nog geen brandweer, dus zijn de spelers grootgrondbezitters, die ieder 20 huizen in de City bezitten. Natuurlijk willen zij de brand blussen, maar een nog grotere prioriteit is om hun eigen huizen te beschermen; desnoods door het vuur in de richting van de huizen van een tegenspeler. In plaats van samenwerking biedt dit spel dus confrontatie, en aan het eind is er maar 1 winnaar.
  
  Het is voornamelijk het originele thema dat mij trekt in dit spel; ik hoop dat ik het spel op Spiel kan uitproberen, of in ieder geval kan bekijken. Als het spel op Essen te zien is, natuurlijk. De uitgever, JKLM Games, heeft de reputatie om vaak veel te laat te zijn met de publicatie van hun spellen. Maar het is nog maar twee weken tot aan Essen; veel kan er nu niet meer mis gaan, zou je zeggen.
• Merkator. Uwe Rosenberg staat de laatste jaren garant voor goede middelzware spellen. Agricola is natuurlijk zijn grootste hit, maar ik heb afgelopen week zowel Le Havre als Loyang weer gespeeld, en ook dat zijn toppers, die ik eigenlijk vaker zou moeten spelen. Zijn nieuwe spel is Merkator, dat zich afspeelt tijdens de 30-jarige oorlog (die in Nederland bekender is als 80-jarige oorlog). De spelers zijn handelaren, die vanuit Hamburg hun waren proberen te slijten aan alle strijdende partijen.
  
  De uitleg van Uwe zelf klinkt behoorlijk ingewikkeld, met opdrachtkaarten en puntenkaarten en tijdfiches, maar ik heb er vertrouwen in dat ook Merkator weer prima speelbaar is. Ook van Merkator is de handleiding trouwens al op internet te vinden; ik ga 'm binnenkort eens uitprinten en doorlezen. En op Spiel zal ik 'm zonder twijfel ongespeeld kopen; ik moet me immers toch al bij de stand van Lookout Games melden (daarover later meer).
• Sun, Sea & Sand. Een andere favoriete ontwerper van mij is Corne van Moorsel. Hij heeft net 3 nieuwe spellen voor Essen bekend gemaakt, en daarvan klinkt Sun, Sea & Sand het interessantst. Corne heeft mij de afgelopen jaren diverse keren verrast met simpele maar boeiende spellen. Factory Fun, Gipsy Kings (dat ik vorig jaar eigenlijk alleen maar kocht omdat je daar gratis de Factory Fun uitbreiding bij kreeg), en Powerboats zijn alle drie spellen die ik met veel plezier speel. Hopelijk is dit spel van hetzelfde niveau.
  
  Het onderwerp is redelijk origineel (hoewel het wel met Hotel Samoa wordt vergeleken; een spel waar ik niets van weet): iedere speler beheert een vakantiepark met bungalows en allerhande attracties. Daarmee proberen ze zoveel mogelijk touristen te trekken. Het spel bevat een leuk mechanisme dat voor iedere tourist bepaalt hoe lang hij in het park blijft; dit hangt natuurlijk af van het aantal attracties van het juiste soort. Verder is het een lichte worker-placement spel, en daar heb ik er nog niet zoveel van.
  
  Helaas is er behalve het persbericht van de uitgever nog niet veel bekend; zo zijn er nog nauwelijks recensies verschenen op de BoardGameGeek. Even afwachten dus nog of Sun, Sea & Sand de 30 euro waard is die ervoor gevraagd wordt.
• Furstenfeld. Dit is hetzelfde verhaal: een nu net aangekondigd spel waarover niets bekend is, maar wel van een van mijn favoriete ontwerpers. Furstenfeld gaat over het bouwen van een kasteel op een stukje land. Om geld voor de bouw te verdienen leg je eerst hopvelden aan, en bouw je brouwerijen. Later moet je die weer afbreken om plaats ye maken voor het kasteel. Volgens de omschrijving van de uitgever is het ruimtegebrek een van de belangrijkste mechanismen in het spel: als je iets nieuws wil bouwen moet je steeds een van je oudere gebouwen afbreken.
  
  Furstenfeld lijkt mij de aardigste van Friedeman Frieses ontwerpen die op Spiel in premiere gaat. Verder heeft hij ook nog "Schwarze Freitag" (een aandelenspel) en "Famiglia" (een 2-persoons kaartspel) ontworpen, en daar ga ik ook nog wel even naar kijken.

Kortom, aardig wat nieuwe spellen, maar nog veel onzekerheid over wat ik wil gaan kopen. Binnenkort komt er nog een laatste kleine vooruitblik, en over 2 weken is het dan eindelijk zover.

Spiel 2010: vooruitblik 2

Enkele weken geleden heb ik een aantal kaartspellen genoemd die ik op Essen wil gaan kopen. Maar er zijn ook bordspellen waar ik naar uitkijk. Opvallend genoeg zijn er dit jaar behoorlijk wat nieuwe spellen in het 18xx-genre. Dit is een type spel dat ik de laatste tijd vaak speel, en ik ben dan ook zeker van plan mijn verzameling uit te breiden.

Het kenmerk van 18xx-spellen is dat spelers kunnen investeren in spoorwegmaatschappijen. Vervolgens is iedere maatschappij aan de beurt om rails te leggen, treinen te kopen, en treinen te laten rijden. De beslissingen van iedere maatschappij worden hierbij genomen door de grootste aandeelhouder. Helaas duren de meeste spellen meerdere uren, dus ik ben altijd op zoek naar de snellere spellen uit de serie.

Het eerste spel dat mijn belangstelling heeft getrokken is 1860: Railways on the Isle of Wight. Dit is een spel uit 2004 dat opnieuw heruitgegeven gaat worden. Lang was het onduidelijk of 1860 Essen wel ging halen. De uitgever, het Britse JKLM Games, staat niet echt bekend om zijn gehaalde deadlines. Maar pas geleden is bekend geworden dat deze tweede oplage ook door Z-Man uitgegeven gaat worden, en in hun heb ik meer vertrouwen. Ik ga ervanuit dat hun belofte klopt dat het spel op Spiel beschikbaar zal zijn.

Zoals de naam al aangeeft, speelt 1860 zich af op het eiland Wight. Dit is een relatief beperkt gebied, waarin maar een paar spoorwegmaatschappijen zijn geweest; dit heeft tot gevolg dat 1860 erg geschikt is voor een laag speleraantal. Het schijnt zelfs met 2 personen goed te spelen zijn, en dat is zeldzaam in dit genre. Gekoppeld met een speelduur die (voor een 18xx) nog redelijk binnen de perken blijft (op de doos staat een lengte van 4 uur) levert dat een spel op dat ik niet kan laten liggen.

Poseidon is een buitenbeentje in het 18xx-genre. In dit spel, dat zich afspeelt in de Oudheid, bestuur je geen spoorwegen, maar volkeren rond de Middellandse Zee. Met handelsroutes probeer je zoveel mogelijk geld te verdienen. Het opzetten van de handelsroute schijnt eenvoudiger te zijn dan het neerleggen van de spoorwegtegels in standaard 18xx-en; dit bespaart een boel tijd, en daarom zou dit spel in ca. 2 uur gespeeld moeten kunnen worden.

Het thema is een van de redenen dat ik 18xx een leuk genre vind; ik houd van treintjes. Toch zie ik wel uit naar Poseidon. De ontwerpers (Ohley en Orgler) zijn twee bekende namen in de 18xx-wereld, en hebben al meerdere succesvolle spellen bedacht. En als het inderdaad zo snel speelt als men belooft, kan dit spel zelfs op een normale spellenavond op tafel komen. Grote kans dus dat Poseidon zijn prijs wel waard is.

Helmut Ohley is erg druk geweest, want hij brengt dit jaar nog een spel uit: Railroad Barons. Hiervoor heeft hij het hele spoorwegdeel van de normale 18xx-spellen weggelaten. Railroad Barons gaat eigenlijk alleen nog maar over aandelen, en over geld. Nu vind ik dat dus meestal niet het meest interessante deel van dit soort spellen, maar dit verdient een kans. Voor een 18xx is Railroad Barons namelijk spotgoedkoop: 20 euro slechts. 2 spelers, 45 minuten... Het proberen waard dus, ook voor mensen die niet bekend zijn met 18xx. Bovendien wordt dit spel (net zoals Poseidon) uitgegeven door Lookout Games, met illustraties door Klemens Franz (van de Agricola-tekeningen), dus zit het met de vormgeving ook wel goed.

Naast de genoemde spellen komt op Essen ook 1880: China uit — een klassieke 18xx met een speelduur van 6 uur. Vorig jaar was ook al 1853 opnieuw uitgegeven. Beide spellen zal ik waarschijnlijk links laten liggen. Volgend jaar zal ook 1830 opnieuw uitgebracht worden. Dit is een van de eerste spellen uit het genre, en volgens velen nog steeds een van de beste. Die zal t.z.t dus waarschijnlijk wel aan mijn groeiende 18xx-verzameling toegevoegd worden.